Fundacje rodzinne w Polsce. Czy to  narzędzie sukcesji czy sposób na obejście prawa?

W ostatnim czasie fundacje rodzinne stały się tematem medialnym i publicznej debaty, szczególnie po tym, jak niektórzy politycy i osoby publiczne zdecydowali się je zakładać. Ponoć dzięki temu nie wykazują majątku choćby w oświadczeniach majątkowych. Nie wiem i nie słyszałam, żeby komuś postawiono zarzut w tym zakresie, więc to podkreślam, żeby nie było. Natomiast z uwagi na to, że fundacje „zostały wywołane do tablicy” postanowiłam o nich napisać.

Choć instytucja ta została wprowadzona do polskiego porządku prawnego, całkiem niedawno i z zamiarem ułatwienia planowania sukcesji i ochrony majątku rodzinnego, pojawiają się poważne pytania o jej praktyczne skutki i potencjalne ryzyka związane z nadużyciami.

Zacznę jednak od wyjaśnienia czym są fundacje rodzinne?

Fundacja rodzinna to forma prawna umożliwiająca gromadzenie majątku i jego zarządzanie w sposób odrębny od osób fizycznych, które go wnoszą. Założyciel fundacji określa w statucie cele fundacji, sposób przekazywania majątku kolejnym pokoleniom oraz zasady zarządzania. Mogą to być zarówno aktywa finansowe, jak i nieruchomości, udziały w spółkach czy dzieła sztuki. Kluczową cechą jest trwałość struktury. Co istotne, majątek fundacji nie wchodzi bezpośrednio do masy spadkowej, to pozwala uniknąć fragmentacji majątku i zapewnia ciągłość zarządzania.

Cele fundacji rodzinnych.

Zgodnie z ustawą o fundacji  rodzinnej, główne cele ich zakładania to:

1. długoterminowe planowanie sukcesji i uporządkowane przekazywanie majątku między pokoleniami,
2. profesjonalne zarządzanie majątkiem rodzinnym, w tym inwestowanie i ochrona aktywów,
3. ochrona rodzinnego biznesu przed niekontrolowanym przejęciem lub rozdrobnieniem udziałów,
4. umożliwienie realizacji celów charytatywnych lub edukacyjnych z funduszy rodzinnych.

Sam przepis z ustawy powiada wprost i krótko. Fundacja rodzinnajest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów. Fundator określa w statucie szczegółowy cel fundacji rodzinnej.

Dlaczego fundacje rodzinne budzą wątpliwości?

Mimo legalności instytucji, fundacje rodzinne od początku wzbudzają kontrowersje. Dlaczego?
Po pierwsze, struktura fundacji pozwala na oddzielenie majątku od osoby fizycznej, co oznacza, że fundacja formalnie staje się właścicielem aktywów. Dzięki temu osoba, która zakłada fundację, nie posiada już majątku „na własność” w sensie prawnym, a przynajmniej formalnie.

To rodzi podejrzenia, że fundacje mogą być wykorzystywane choćby do ukrywania majątku przed organami państwa (np. w przypadku postępowań egzekucyjnych czy kontroli podatkowych). Niektórzy twierdzą, że mogą prowadzić do ominięcia przepisów o dziedziczeniu, w tym ochrony spadkobierców ustawowych lub obowiązkowych udziałów w spadku. Zdaniem innych mogą prowadzić do unikania odpowiedzialności majątkowej, np. w przypadku roszczeń finansowych wobec właściciela majątku.

Czy zatem fundacje rodzinne to obejście prawa?

Formalnie nie, bo są instytucją prawną przewidzianą w ustawie. Jednak mechanizm ich działania, zwłaszcza w kontekście ograniczenia bezpośredniego dostępu do majątku przez spadkobierców lub wierzycieli, stwarza ryzyko nadużyć. Praktycy prawa i obserwatorzy rynku wskazują, że fundacje rodzinne mogą być wykorzystywane do obejścia prawa w sposób, który, choć niejawny, nie jest zgodny z duchem prawa, np. poprzez tworzenie struktur majątkowych trudnych do rozpoznania dla organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, zawężanie prawa do spadku dla spadkobierców ustawowych, czy też zabezpieczanie majątku przed egzekucją, mimo że pierwotnie należał on do osoby fizycznej.

Fundacje rodzinne jednak są zgodne z prawem.

Tak, bo możliwość powoływania fundacji rodzinnych daje ustawa, która w tym zakresie obowiązuje. Zatem powstanie fundacji rodzinnej jest całkowicie zgodne z obowiązującym prawem. Ustawa wyraźnie przewiduje możliwość jej tworzenia, wskazuje cele statutowe fundacji, reguluje zasady zarządzania, uprawnienia fundatorów i organów fundacji, a także kwestie podatkowe i sprawozdawcze. Dzięki temu osoby, które działają zgodnie z literą prawa, mogą legalnie korzystać z mechanizmu fundacji rodzinnej w celu zapewnienia stabilności majątku rodzinnego na pokolenia.

Aby jednak fundacje rodzinne nie stały się narzędziem nadużyć, konieczne jest tworzenie jasnych i skutecznych regulacji prawnych. Dobre prawo w tym obszarze powinno precyzyjnie określać kto może zakładać fundację, w jakim celu może ona funkcjonować, jakie obowiązki sprawozdawcze musi spełniać oraz jakie mechanizmy kontroli państwowej i organów nadzorczych obowiązują. Ważne jest również wprowadzenie regulacji ograniczających możliwość przenoszenia majątku w sposób sztuczny w celu unikania zobowiązań podatkowych lub odpowiedzialności cywilnej.

W praktyce oznacza to, że prawo powinno łączyć kilka elementów, a przede wszystkim  ochronę majątku i sukcesji w rodzinie, przejrzystość działań fundacji, odpowiedzialność organów fundacji oraz środki zapobiegające obejściu prawa.

Tylko wówczas fundacje rodzinne będą mogły pełnić swoją funkcję zgodnie z ustawą i zasadami etyki prawnej, a ryzyko nadużyć zostanie zminimalizowane.

Politycy, tworząc prawo i ustawy powinni kierować się zasadą precyzyjności i przewidywalności przepisów. Oznacza to, że każda regulacja powinna być jasna, niepozostawiająca miejsca na interpretacje umożliwiające obchodzenie prawa. Ustawodawca powinien przewidywać potencjalne nadużycia i wprowadzać mechanizmy kontrolne, sankcje za nadużycia oraz obowiązki raportowania i przejrzystości działań podmiotów prawnych, takich jak fundacje rodzinne.

Ważne jest również konsultowanie projektów ustaw z ekspertami, praktykami prawa i środowiskiem podatkowym, aby przepisy były spójne, wykonalne i odporne na luki prawne.

Dzięki temu fundacje rodzinne będą narzędziem zgodnym z duchem prawa, a nie sposobem na jego obchodzenie.