W polskim prawie spadkowym istnieje rozwiązanie, które pozwala już w chwili śmierci spadkodawcy przenieść własność konkretnego przedmiotu majątkowego na oznaczoną osobę. To zapis windykacyjny. Jest to instytucja prawa spadkowego, która stanowi interesującą alternatywę dla klasycznego zapisu zwykłego czy dziedziczenia ustawowego.

Czym jest zapis windykacyjny?

Zgodnie z  Kodeksem cywilnym, zapis windykacyjny to rozrządzenie testamentowe, na mocy którego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa z chwilą jego śmierci: własność rzeczy oznaczonej co do tożsamości (np. mieszkania, samochodu, dzieła sztuki), prawo użytkowania wieczystego, prawa z papierów wartościowych, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, udziały lub akcje w spółce.

W odróżnieniu od zapisu zwykłego, który tworzy jedynie roszczenie o przeniesienie własności, zapis windykacyjny powoduje nabycie z mocy prawa. Oznacza to, że zapisobierca staje się właścicielem danej rzeczy z chwilą śmierci testatora  bez potrzeby dodatkowych czynności prawnych.

Najważniejszą cechą zapisu windykacyjnego jest jego forma. Może on zostać ustanowiony wyłącznie w testamencie notarialnym. Nie wystarczy więc testament własnoręczny ani ustny.
To wymóg bezwzględny, bo brak zachowania tej formy powoduje nieważność zapisu windykacyjnego.

Dzięki formie notarialnej zapis windykacyjny daje większe bezpieczeństwo i pewność prawną, zarówno spadkodawcy jak i zapisobiercy.

Podam przykład.

Pani Maria posiada kolekcję obrazów i chce, aby po jej śmierci jeden z nich w postaci  cennego portretu  rodzinnego  trafił do jej chrześnicy Anny. Zamiast zapisywać to w zwykłym testamencie, Pani Maria udaje się do notariusza i sporządza testament notarialny, w którym ustanawia zapis windykacyjny obrazu na rzecz Anny.

Po śmierci Pani Marii, Anna nabywa własność obrazu automatycznie.

Ograniczenia i obowiązki zapisobiercy.

Niestety nie każdy składnik majątku może być objęty zapisem windykacyjnym. Warunek podstawowy to, że  musi on istnieć w chwili sporządzenia testamentu. Jeżeli rzecz przestanie istnieć przed śmiercią spadkodawcy (np. zostanie sprzedana), zapis windykacyjny wygasa.

Ponadto zapisobierca windykacyjny może być zobowiązany do zapłaty zachowku, jeśli jego nabycie narusza prawa osób uprawnionych. Może też odpowiadać za długi spadkowe, choć tylko w granicach wartości otrzymanego składnika.

Zapis windykacyjny a zachowek.

To często pomijany aspekt, który budzi wiele sporów. Ustanowienie zapisu windykacyjnego nie pozwala „ominąć” zachowku.

Jeśli np. spadkodawca przekazał w zapisie windykacyjnym mieszkanie jednej osobie, a pominięci w testamencie zstępni mają prawo do zachowku, mogą oni dochodzić roszczeń bezpośrednio od zapisobiercy windykacyjnego, proporcjonalnie do wartości otrzymanego składnika.

To czy w takim razie są jakieś zalety zapisu windykacyjnego?

Owszem: pozwala precyzyjnie rozdzielić majątek, bez konieczności powoływania kilku spadkobierców, gwarantuje natychmiastowe nabycie prawa własności, chroni wolę spadkodawcy przed sporami między spadkobiercami, ułatwia przekazanie konkretnego majątku osobie spoza kręgu rodziny (np. partnerowi, przyjacielowi, organizacji społecznej).

Wiem, wiem, teraz zadasz mi pytanie, czym ten zapis różni się od „zwykłego” testamentu? Przeczytaj do końca, bo wszystko za chwilę się wyjaśni.

Kiedy warto skorzystać z zapisu windykacyjnego?

Zapis windykacyjny sprawdzi się szczególnie wtedy, gdy spadkodawcy zależy na przekazaniu konkretnego składnika majątku konkretnej osobie  bez ryzyka sporów o dział spadku.
To dobre rozwiązanie m.in. dla osób: posiadających majątek o zróżnicowanym charakterze (np. nieruchomości, udziały, kolekcje), planujących sukcesję w firmie rodzinnej, chcących zadbać o bliską osobę, niekoniecznie spokrewnioną. To oczywiście tylko przykłady. Jeśli jako spadkodawca, będziesz myślał o sporządzeniu takiego zapisu, a do końca nie wiesz czy w Twoim przypadku jest to możliwe, porozmawiaj z prawnikiem, żeby wytłumaczył o co chodzi z tym zapisem.

Zapis windykacyjny to skuteczne narzędzie planowania sukcesji i zabezpieczenia woli spadkodawcy. Pozwala przekazać konkretne składniki majątku w sposób bezpośredni i pewny prawnie. Wymaga jednak zachowania formy notarialnej oraz przemyślenia konsekwencji podatkowych i spadkowych.

Teraz to co obiecałam chwilę wcześniej, czyli zapis windykacyjny a zwykły testament.  Najważniejsze różnice.

Choć zapis windykacyjny ustanawia się w testamencie, to nie jest to samo co zwykły testament. Różnice między nimi mają kluczowe znaczenie dla skutków prawnych po śmierci spadkodawcy.

1. Skutek prawny czyli nabycie własności

Zwykły testament:

Spadkobiercy lub zapisobiercy zwykli nabywają prawa dopiero po przeprowadzeniu postępowania spadkowego. W przypadku zapisu zwykłego osoba uprawniona może jedynie żądać przeniesienia własności określonej rzeczy od spadkobiercy.

Zapis windykacyjny:

Osoba wskazana przez spadkodawcę nabywa własność automatycznie, z chwilą śmierci testatora bez potrzeby np. przeprowadzania  działu spadku.

To najważniejsza różnica: w zapisie windykacyjnym następuje natychmiastowe i bezpośrednie przejście prawa własności.

2. Forma

Zwykły testament może być sporządzony w jednej z wielu form np. własnoręcznie (testament holograficzny), urzędowo (np. ustnie, allograficznie), czy notarialnie.

Zapis windykacyjny można ustanowić tylko w testamencie notarialnym.
Brak tej formy powoduje nieważność zapisu.

3. Przedmiot rozrządzenia

Zwykły testament obejmuje cały majątek lub jego część ułamkową, a zapis zwykły może dotyczyć zobowiązania do przeniesienia własności określonej rzeczy.

Zapis windykacyjny dotyczy konkretnego, istniejącego przedmiotu majątkowego, rzeczy, prawa lub przedsiębiorstwa, które z chwilą śmierci przechodzą na zapisobiercę.

4. Skutki dla spadkobierców

W przypadku zwykłego testamentu cały majątek (z uwzględnieniem zapisów zwykłych i poleceń) trafia do spadkobierców, którzy następnie muszą wykonać zobowiązania spadkodawcy.

W zapisie windykacyjnym określony składnik majątku w ogóle nie wchodzi do masy spadkowej i staje się własnością zapisobiercy w chwili otwarcia spadku.

5. Odpowiedzialność za długi i zachowek

Zwykli spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe w całości lub do wysokości przyjętego spadku, czyli jak przyjmują spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Zapisobierca windykacyjny odpowiada za długi tylko do wartości otrzymanej rzeczy, ale może być  zobowiązany do zapłaty zachowku.

Na dzisiaj tyle o zapisie windykacyjnym. Zapewne do tego jeszcze wrócę, bo jest sporo kwestii do opisania i zapewne przyda się tym osobom, które chciałaby takiego zapisu dokonać, ale do końca nie wiedzą co w trawie piszczy.

Życzę pięknego dnia i do miłego.