Dzisiaj będzie prawo „od kuchni”, czyli jak wygląda proces tworzenia aktów prawnych. Gdy przeczytasz ten tekst możesz dojść do wniosku, że jest to proces sformalizowany i skomplikowany. Owszem, jednak zdecydowanie do przebrnięcia, bo przecież różne akty prawne są tworzone i wchodzą w życie.

Natomiast jedyną kwestią na którą zwrócę uwagę jest to, że niezależnie, czy proces tworzenia prawa jest prosty czy skomplikowany, buble prawne nie powinny w ogóle występować. Niestety tych jest sporo.

Tworzenie prawa, to nie tylko akt kreacji, ale później wejście w życie i praktyczne jego stosowanie. Niech o tym pamiętają wszyscy Ci, którzy prawo tworzą.

A teraz do rzeczy.

W procesie tworzenia prawa, zarówno w Polsce, jak i w innych krajach istotne są zarówno same procedury legislacyjne, jak i odpowiednie techniki, które zapewniają klarowność, spójność i skuteczność aktów prawnych.

Wśród najistotniejszych aktów prawnych w polskim porządku prawnym poza Konstytucją RP (najwyższy rangą akt prawny) znajdują się ustawy oraz rozporządzenia. Choć oba te akty są istotne w procesie tworzenia prawa, różnią się między sobą pod względem zakresu, organu wydającego oraz procedury uchwalania.

Ustawy – zasady tworzenia, procedura legislacyjna

Ustawa to akt normatywny o najwyższej mocy obowiązującej w systemie prawa, który reguluje najważniejsze kwestie dotyczące organizacji państwa, praw obywateli oraz zasady funkcjonowania różnych instytucji publicznych. W Polsce proces tworzenia ustaw reguluje przede wszystkim Konstytucja RP, ale także ustawa o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej.

Procedura uchwalania ustaw

Tworzenie ustaw jest długotrwałym procesem, w którym udział mają przede wszystkim dwie izby parlamentu (Sejm i Senat) oraz prezydent RP. Zgodnie z Konstytucją RP, inicjatywa ustawodawcza należy do: posłów, senatorów, Prezydenta RP, Rady Ministrów, grupy obywateli (co najmniej 100 000 osób). Ci ostatni są istotnym podmiotem w zakresie tworzenia prawa, ale nie jest ta możliwość wykorzystywana na tyle często, aby obywatele mogli aktywnie uczestniczyć w procesie legislacyjnym.

Po złożeniu projektu ustawy do Sejmu, rozpoczyna się procedura legislacyjna, która obejmuje pierwsze czytanie, prace w komisjach sejmowych (ewentualnie dodatkowo w podkomisjach – jeśli takowe zostają powołane), drugie i trzecie czytanie, oraz uchwałę przez Sejm. Następnie projekt ustawy trafia do Senatu, który może go poprawić lub odrzucić. Po zatwierdzeniu przez Senat, projekt ustawy przekazywany jest Prezydentowi RP, który ma prawo: podpisać ustawę, zawetować ustawę (z możliwością ponownego uchwalenia ustawy przez Sejm), skierować ustawę do Trybunału Konstytucyjnego, jeśli ma wątpliwości co do jej zgodności z Konstytucją. Ta prerogatywa Prezydenta RP ostatnio jest mocno krytykowana, że kierując ustawy do TK, tym samym „blokuje” ich uchwalenie i wejście w życie. Oczywiście nie dotyczy to wszystkich aktów prawnych, ale tzw. kontrowersyjnych.

Natomiast jeśli Ustawa przejdzie pomyślnie proces legislacyjny i Prezydent RP złoży pod nią podpis, wówczas wchodzi w życie w terminie wskazanym w akcie prawnym lub, jeśli termin nie jest określony, po upływie 14 dni od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

Rozporządzenia –zasady tworzenia, rola w systemie prawnym

Rozporządzenie to akt prawny wydawany przez organy wykonawcze, które mają na celu doprecyzowanie i wykonanie przepisów ustawowych. Jest aktem wykonawczym, który szczegółowo reguluje kwestie przewidziane w ustawach, ale nie może zmieniać zasadniczych przepisów zawartych w ustawach. Zgodnie z Konstytucją RP, rozporządzenia mogą być wydawane przez: Radę Ministrów, Prezesa Rady Ministrów, Ministrów, którzy posiadają odpowiednie upoważnienie ustawowe.

Procedura uchwalania rozporządzeń

Proces tworzenia rozporządzeń nie jest tak rozbudowany jak procedura tworzenia ustaw. Zasadniczo rozporządzenie uchwalane jest na podstawie upoważnienia zawartego w ustawie, co oznacza, że nie może ono wprowadzać nowych regulacji, które wykraczałyby poza ramy ustawy. Rozporządzenia są zazwyczaj bardziej techniczne, służą wykonaniu ustaw poprzez określenie szczegółowych zasad działania, np. w zakresie administracyjnym, podatkowym czy zdrowotnym.

W przypadku wydawania rozporządzeń, proces jest bardziej techniczny i odbywa się w ramach struktur administracyjnych. Ostateczna wersja rozporządzenia zostaje podpisana przez odpowiedni organ wykonawczy (np. Premiera lub Ministra) i publikowana w Dzienniku Ustaw.

3. Różnice pomiędzy ustawą a rozporządzeniem

Mimo że zarówno ustawy, jak i rozporządzenia są aktami prawnymi, różnią się one istotnie pod względem:

1. Zakresu – ustawy regulują sprawy o większym znaczeniu ogólnym, natomiast rozporządzenia dotyczą szczegółowych kwestii wynikających z ustaw.

2. Procedury uchwalania – proces tworzenia ustawy jest bardziej skomplikowany i wymaga długotrwałych debat parlamentarnej i podpisu Prezydenta RP. Z kolei rozporządzenie jest w większości przypadków tworzone na podstawie szczegółowych upoważnień zawartych w ustawach i nie wymaga konsultacji parlamentarnych.
3. Organu wydającego – ustawy uchwala parlament (Sejm i Senat), natomiast rozporządzenia wydają organy wykonawcze, takie jak Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów czy Ministrowie.
4. Hierarchii aktów prawnych – ustawa ma wyższą moc prawną niż rozporządzenie i w przypadku sprzeczności pomiędzy nimi to przepisy ustawy mają pierwszeństwo.

Znaczenie różnych aktów prawnych

Dlaczego potrzebujemy różnych rodzajów aktów prawnych? Odpowiedź tkwi w różnorodności regulacji, które muszą być odpowiednio dostosowane do specyfiki danej dziedziny. Ustawa jest aktem ogólnym, uchwalanym przez parlament, który nadaje kierunek polityczny, społeczny i gospodarczy w danym zakresie. Rozporządzenie natomiast pozwala na elastyczne, szybkie i precyzyjne doprecyzowanie przepisów, wprowadzając regulacje techniczne, które wykonują wolę ustawodawcy. Rozróżnienie między tymi dwoma typami aktów pozwala na efektywniejsze zarządzanie systemem prawnym oraz gwarantuje, że władza wykonawcza nie będzie mogła zmieniać zasadniczych reguł ustalonych przez ustawodawcę.

Na dzisiaj tyle wystarczy, bo stworzył się nieźle skomplikowany przepis na prawo, ale sama prawda została opisana. Proces legislacyjny owszem jest  skomplikowany, natomiast Posłowie i Senatorowie, mają sobie z tym radzić, bo m.in. do tego zostali powołania, aby tworzyć prawo.

Następny wpis będzie za jakiś czas. Obiecuję, że przygotuję wówczas temat lekki, łatwy i przyjemny, bo to już  wiosna i świat budzi się do życia. (ok. wiosna za parę dni).

Pozdrawiam gorąco i do miłego.