W praktyce obrotu gospodarczego przedsiębiorcy często dążą do minimalizacji własnej odpowiedzialności, przerzucając wszelkie ryzyka na konsumenta. Może się to wydawać normalne, bo przedsiębiorca chroni swój biznes i jest nastawiony na zysk. Gdyby nie miał zamiaru zarabiać pieniędzy, to po co w ogóle prowadziłby dany biznes.

Tylko, że przedsiębiorca zawsze ma silniejszą pozycję na rynku niż tzw. przeciętny Kowalski, czyli konsument. Niezależnie od tego czy przedsiębiorcą jest duża korporacja, czy mniejsza firma, mają możliwości korzystania z wykwalifikowanych ekspertów z różnych dziedzin: np. specjalistów od sprzedaży,  negocjacji, specjalistów od marketingu, prawników, itp.

A co może przeciętny konsument? Najczęściej liczyć sam na siebie.

Dlatego też w ramach obrotu gospodarczego i zawieranych umów z konsumentami zostało wprowadzonych szereg przepisów i instrumentów prawnych, mających na celu ich chronienie przed nieuczciwymi zakusami przedsiębiorców.

Stosowanie jednostronnie niekorzystnych dla konsumenta postanowień umownych może stanowić naruszenie prawa, a niekiedy być wręcz uznane za niedozwolone postanowienia umowne (klauzule abuzywne).

Dlatego też w niniejszym artykule przyjrzymy się takim praktykom oraz sposobom ochrony prawnej konsumentów.

Nieuczciwe klauzule w umowach

Przedsiębiorcy stosują różne sposoby ograniczenia własnej odpowiedzialności. Najczęstsze nieuczciwe praktyki obejmują (oczywiście podaję przykładowo):

• wyłączenie odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy – np. zapis, że przedsiębiorca nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienia lub wady towarów/usług, nawet jeśli są one wynikiem jego zaniedbania.
• przerzucenie całego ryzyka na konsumenta – np. klauzule przewidujące, że kupujący przyjmuje towar „w stanie takim, w jakim się znajduje”, bez prawa do reklamacji.
• jednostronna możliwość zmiany umowy – np. postanowienia pozwalające przedsiębiorcy na dowolną zmianę warunków umowy, w tym cen czy zakresu świadczeń, bez zgody konsumenta.
• nieuzasadnione kary umowne – np. wysokie opłaty za odstąpienie od umowy lub anulowanie zamówienia, podczas gdy przedsiębiorca nie ponosi żadnej kary za niewykonanie zobowiązań.
• automatyczne przedłużanie umowy bez wyraźnej zgody konsumenta np. umowa przedłuża się automatycznie na kolejny rok, jeśli konsument nie złoży pisemnej rezygnacji co najmniej 60 dni przed jej końcem. Naruszenie: Takie postanowienie może zostać uznane za nieuczciwe, szczególnie jeśli konsument nie jest odpowiednio poinformowany o automatycznym przedłużeniu (TSUE, sprawa C-427/11).
• niedozwolone opłaty za odstąpienie od umowy – Przykład: „W przypadku rezygnacji z umowy konsument zobowiązany jest do zapłaty kary umownej w wysokości 50% wartości usługi.” Naruszenie: Takie postanowienia często naruszają zasadę równowagi kontraktowej i są sprzeczne z dobrymi obyczajami (art. 385(1) KC).
• brak zwrotu pieniędzy w przypadku odstąpienia od umowy, Przykład: „W przypadku odstąpienia od umowy przedsiębiorca nie zwraca konsumentowi wpłaconych środków.” Naruszenie: Takie postanowienie jest sprzeczne z ustawą o prawach konsumenta (art. 32 ust. 1), zgodnie z którą przedsiębiorca musi zwrócić konsumentowi płatności w ciągu 14 dni od odstąpienia od umowy.
• naruszenie zasady równości stron – sąd właściwy wyłącznie dla przedsiębiorcy, Przykład: „Wszelkie spory wynikające z umowy będą rozstrzygane wyłącznie przez sąd właściwy dla siedziby przedsiębiorcy.” Naruszenie: Takie ograniczenie praw konsumenta jest niedozwolone (art. 385(3) pkt 23 KC), gdyż może utrudniać mu dochodzenie roszczeń.
• ukryte koszty i dodatkowe opłaty – Przykład: „Za skorzystanie z usługi naliczana jest dodatkowa opłata administracyjna w wysokości 20% wartości zamówienia.” Naruszenie: Przedsiębiorca nie może stosować ukrytych opłat, które nie były jasno określone przed zawarciem umowy (art. 7 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym).
• zobowiązanie konsumenta do rezygnacji z przysługujących mu praw -Przykład: „Konsument zrzeka się wszelkich roszczeń względem przedsiębiorcy związanych z realizacją umowy.” Naruszenie: Takie postanowienie jest nieważne z mocy prawa, ponieważ nie można z góry wyłączyć odpowiedzialności przedsiębiorcy wobec konsumenta (art. 385(1) KC).
• ograniczenie lub wyłączenie prawa do reklamacji – np. zapis, że reklamacje są możliwe tylko w bardzo krótkim terminie albo tylko pod warunkiem spełnienia wygórowanych formalności.

Owszem praktyki te są sprzeczne z prawem, a w szczególności z:

• Kodeksem cywilnym (art. 385(1) – 385(3) k.c.) – zawierającym katalog niedozwolonych postanowień umownych,
• Ustawą o prawach konsumenta – która reguluje obowiązki przedsiębiorcy w relacjach z konsumentami,
• Ustawą o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym – która penalizuje wprowadzanie konsumentów w błąd i stosowanie nieuczciwych klauzul umownych.

Natomiast ktoś może zapytać, to co, przedsiębiorcy nie wiedzą o tych przepisach?

Wiedzą, wiedzą, ale liczą na to, że konsumenci nie czytają Kodeksu cywilnego i po prostu nie znają swoich praw. Ponadto, że nie wpadną z nieuczciwymi praktykami, a nawet jeśli tak się stanie, to wcześniej zarobią swoje i ryzyko i tak się im opłaca.

Dlatego trzeba działać.

Co więc może zrobić konsument?

Jeżeli konsument zawarł umowę zawierającą nieuczciwe klauzule, ma kilka możliwości obrony:

1. Powództwo o uznanie postanowień umowy za niedozwolone – jeśli przedsiębiorca stosuje klauzule abuzywne, konsument może wystąpić do sądu o ich unieważnienie.
2. Zgłoszenie sprawy do UOKiK – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów może nałożyć na przedsiębiorcę kary i nakazać usunięcie niedozwolonych klauzul z umów.
3. Reklamacja lub odstąpienie od umowy – w przypadku wad towaru lub usługi konsument ma prawo skorzystać z rękojmi.
4. Pomoc Rzecznika Praw Konsumentów – lokalni rzecznicy mogą udzielić bezpłatnej pomocy prawnej i podjąć interwencję u przedsiębiorcy.
5. Postępowanie przed sądem cywilnym – konsument może dochodzić swoich praw na drodze sądowej, np. żądając unieważnienia umowy lub odszkodowania za poniesione straty.

Podsumowanie

Nieuczciwe praktyki przedsiębiorców w umowach z konsumentami stanowią poważne zagrożenie dla praw konsumentów. Dlatego tak ważne jest, by konsumenci byli świadomi swoich praw i podejmowali działania w przypadku wykrycia niedozwolonych klauzul.

Polskie prawo oferuje szeroki wachlarz narzędzi ochronnych, które pozwalają skutecznie bronić się przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Natomiast jeśli cokolwiek w umowach budzi niepokój, ale nie do końca postanowienia tychże umów są zrozumiałe, naprawdę warto najpierw poradzić się eksperta, za nim się cokolwiek podpisze.

Bo sami wiecie, owszem można dochodzić swoich praw przed Sądem, tylko czasami ta droga jest długa i kosztowna.

Dlatego wyznaję zasadę, że lepiej zapobiegać niż leczyć, a zatem w razie wątpliwości zapytać prawnika.

To tyle na dzisiaj, życzę wszystkiego dobrego i do miłego.