Po kilku wolnych, listopadowych dnia wróciłam do pracy i postanowiłam napisać co nieco na blogu. Choć za chwilę mamy znów długi weekend, więc z pracą trzeba trochę przyspieszyć, żeby ze wszystkim zdążyć na czas.

Na moim profilu na FB jakiś czas temu obiecałam, że napiszę kilka słów o zasadzie swobody umów, bo sporo napływało do mnie zapytań o co chodzi z tą swobodą. O ile pamiętam, temat ten był już poruszany, ale było to dawno, zatem warto ponownie do niego wrócić.

Kwestie umów są niezwykle istotne. Dużo osób słyszało, że istnieje coś takiego jak swoboda zawierania umów, tylko do końca nie są pewni, „co w prawie piszczy”.

Wobec tego rozłożymy tę zasadę na czynniki pierwsze.

Zasada swobody umów, jest to jedna z bardziej istotnych zasad występujących w polskim prawie. Odgrywa także kluczową rolę w kształtowaniu relacji cywilnoprawnych pomiędzy stronami.

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny wedle swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.  

No i teraz wypada zdanie opisane powyżej przetłumaczyć „z języka polskiego na nasze”.

Mówiąc, a tak naprawdę pisząc chodzi o to, że strony umowy mają prawo do dowolnego kształtowania treści swoich zobowiązań, czyli mogą wprowadzać takie zapisy, jakie między sobą ustalą.

Chodzi jednak o to, że te zapisy muszą być zgodne z przepisami. To jeden z warunków.

Podam przykład: słynne umowy kredytowe frankowe, które są uznawane przez Sądy jako nieważne z uwagi m.in. na to, że znajdowały się w nich zapisy sprzeczne z prawem, np. prawem bankowym. Wiesz już teraz o co chodzi? Myślę, że tak.

Innymi słowy jakąkolwiek umowę zawierasz, musi być ona w swych postanowieniach zgodna z prawem.

Zapisy umowy muszą być też zgodne z zasadami współżycia społecznego i nie sprzeciwiać się naturze danego stosunku.

Żeby było prościej, znów podam przykład.

Często zawierane są umowy zlecenia, są one umowami tzw. starannego działania, czyli nie mogą przewidywać osiągnięcia konkretnego rezultatu. Czyli umowa zlecenia zawierająca takie postanowienia w świetle tego co podniosłam powyżej, nie będzie umową zlecenia. Owszem może stać się innym rodzajem umowy, a nie od razu umową nieważną (np. będzie dotyczyć wykonania dzieła), ale o tym innym razem. Teraz skupiamy się na tym, że w umowie zlecenia nie może być określonego celu, rezultatu, itp.

Zasady współżycia społecznego, które powołuje się w kontekście zawieranych umów, są podobnie jak zasada swobody umów jedną z fundamentalnych zasad polskiego porządku prawnego. Są to normy i wartości, które regulują relacje między wszelkimi podmiotami występującymi w obrocie prawnym oraz wpływają na interpretację przepisów prawnych. Warto przyjrzeć się bliżej temu pojęciu, jego znaczeniu oraz praktycznym zastosowaniu w polskim prawodawstwie.

Zasady współżycia społecznego to ogólne reguły, które wyrażają społecznie akceptowane formy zachowań, obyczajów oraz norm moralnych. Mimo iż nie są one formalnie zapisane w kodeksach, ustawach, rozporządzeniach, to jednak odgrywają kluczową rolę w procesie stosowania prawa.

Ich znaczenie dostrzega się szczególnie w sytuacjach, gdy prawo stanowione nie reguluje szczegółowo danej kwestii lub istnieją w nim luki. W takich przypadkach zasady współżycia społecznego mogą służyć jako podstawy nawet do wydawania wyroków lub podejmowania decyzji.

Zasady współżycia społecznego w kontekście umów oznaczają  konieczność postępowania w sposób uczciwy, sprawiedliwy i szanujący interesy drugiej strony. W polskim prawodawstwie zasada ta znajduje swoje odzwierciedlenie w Kodeksie cywilnym, gdzie mowa jest o tym, że czynności prawne sprzeczne z zasadami współżycia społecznego są po prostu nieważne.

Podczas interpretacji zapisów umów, Sądy niejednokrotnie sięgają po zasady współżycia społecznego, aby ustalić, jakie były rzeczywiste intencje Stron i jakie były ich oczekiwania. W sytuacjach, gdy umowa jest niejasna, zasady te mogą pomóc w wyjaśnieniu wątpliwości oraz w ochronie praw stron umowy. Na przykład, w przypadku umowy najmu, zasady te mogą określać minimalne standardy dotyczące stanu mieszkania, jakie wynajmujący powinien zapewnić najemcy.

Przykłady zastosowania zasad współżycia społecznego

Istnieje wiele sytuacji, w których zasady współżycia społecznego mają kluczowe znaczenie np.:

1. działanie w złej wierze. Jeśli jedna ze stron umowy świadomie wprowadza drugą stronę w błąd co do istotnych informacji związanych z umową, takie działanie może zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,
2. jeśli jeden z kontrahentów żąda nienależnego wynagrodzenia za świadczenie, które nie zostało wykonane, może to zostać ocenić jako naruszenie zasad współżycia społecznego.

Przestrzeganie zasad współżycia społecznego ma kluczowe znaczenie dla budowania zaufania między stronami umowy. W dzisiejszych czasach, w obliczu rosnącej liczby skomplikowanych umów i transakcji, zasady te pomagają w tworzeniu stabilnych, transparentnych i sprawiedliwych relacji.

Jeśli opisane powyżej zasady są przestrzegane, wówczas strony mogą zawierać umowy elastycznie, dostosowując je do swoich potrzeb i sytuacji.

Swoboda umów jest podstawą życia gospodarczego, umożliwiając przedsiębiorcom i konsumentom podejmowanie działań, które najlepiej odpowiadają ich interesom. Jest także istotna w relacjach pomiędzy osobami fizycznymi, które mogą kształtować umowy według swoich potrzeb.

Żeby nie było tak pięknie, mamy więc ograniczenia zasady swobody umów, w zakresie opisanym powyżej.

Czyli jeszcze raz.

Zasada swobody umów nie ma charakteru absolutnego. Prawo polskie zawiera wiele przepisów, które nakładają obowiązki lub ograniczenia dotyczące treści umów. Przykładem mogą być regulacje dotyczące np. umów konsumenckich, które chronią słabszą stronę umowy, jakimi są konsumenci.

Zasady współżycia społecznego. Swoboda umów musi być realizowana w granicach zasad współżycia społecznego. Umowy, które są sprzeczne z tymi zasadami, mogą być uznane za nieważne. Przykładem mogą być umowy, które są dowodem na działania niezgodne z moralnością lub dobrymi obyczajami, takie jak umowy dotyczące nielegalnych działań (np. handel narkotykami).

Ochrona stron stosunku prawnego. W niektórych przypadkach, prawo przewiduje szczególne mechanizmy ochrony stron, zwłaszcza tych słabszych. Przykładem są umowy najmu, gdzie przepisy chronią najemców przed niekorzystnymi warunkami, a także postanowienia dotyczące nieuczciwych klauzul umownych, które mogą być uznane za nieważne.

Ustalanie klauzul umownych. Niektóre regulacje prawne określają, jakie klauzule mogą znajdować się w umowach. Dotyczy to m.in. umów dotyczących kredytów oraz innych produktów finansowych. W takich sytuacjach, klauzule, które są uznawane za nieuczciwe lub wprowadzające w błąd konsumentów, mogą zostać wyeliminowane i uznane za nieważne. Znane są już powszechnie klauzule niedozwolone w umowach kredytowych, czyli klauzule abuzywne.

Niezależnie od powyższego, warto pamiętać, że zasada swobody umów jest jednym z fundamentalnych filarów prawa cywilnego w Polsce, umożliwiając stronom dowolne kształtowanie treści swoich zobowiązań. Niemniej jednak, jest ona poddana pewnym ograniczeniom, które mają na celu zapewnienie ochrony stron, utrzymanie porządku publicznego i ochronę zasad współżycia społecznego. Dlatego, przy zawieraniu umów, istotne jest, aby być świadomym zarówno swojego prawa do swobody, jak i istniejących ograniczeń, które mogą mieć wpływ na treść i skutki umowy.

To już koniec, bo wydaje mi się, że na dzisiaj wystarczy. Zapraszam do przeczytania wpisów, które wcześniej publikowałam, bo sporo już się tego nazbierało. Być może, dzięki nim znajdziesz odpowiedzi na nurtujące pytania prawne.

Tymczasem życzę całego pięknego tygodnia i do miłego.